Oyun

Bir çocuğa “neden oyun oynuyorsun?” diye sorulmaz. Sorulsaydı bile büyük ihtimalle “Bilmiyorum, oynamak istiyorum” diye cevaplardı.

Vedik Hindistan, Antik Hindistan tarihinde M.Ö. 1500 ile M.Ö. 500 yılları arasındaki dönemi kapsayan, Hinduizmin ve Hint kültürünün temellerini oluşturan en eski dönemi açıklar.

Vedik Hindistan’ın büyük filozoflarına “Brahman neden evreni yarattı?” diye sorsanız, “Oynamak istiyordu”’ aynı cevabı alırdınız.

Vedik gelenekte oyun kozmolojiktir — evrenin neden var olduğunu açıklar.

Batıda Stoa felsefesinde ise oyun etiktir — hayatı nasıl yaşayacağımızı gösterir. Birazdan daha detaylı inceleyeceğiz.

Tanrının Sıkıldığı Gün

Brahmasūtra, Hint felsefesinin temel metinlerinden biridir. Burada Brahman — evrensel bilinç, her şeyin özü olarak tanımlanır ve dünyayı neden yarattığı ise ‘lila’ kavramıyla açıklanır.

Vedik Hint kültüründe yaratım bir lila’dır.

Lila (लीला — lee-lah) Sanskritçede kökenini lal fiilinden alıyor. “Bir çocuğun ya da narin birinin oynaklığı” anlamına geliyor. Sekizinci yüzyılın büyük filozofu Şankara bunu bir örnekle açıklar: “İhtiyaçları tamamen karşılanmış bir kral, yine de oyun oynar.” Brahman da öyle. Oynamak zorunda değildi. Oyun oynamayı seçti ve dünyayı yarattı.

Brahma Sutra felsefi metni dünyadaki acı ve kötülüğün neden var olduğunu açıklamak için Lila(İlahi Oyun) kavramını kullandı.

Eğer Brahman zorunluluktan değil seçimden yarattıysa — eğer evren bir görev değil bir keyifse — o zaman içindeki her şey de bu keyfe dahildir. Kayıp, ölüm, acı, sevinç: hepsi aynı oyunun sahneleridir.

Hindistan’da hala yapılan Rasa Lila dans performansları bu felsefeyi ritüele dönüştürür. Yaklaşık 500 yıldır bu törende oynayan genç brahmacharinler, sadece Radha ve Krishna’yı canlandırmazlar — adeta onlara dönüşürler. Seyirciler için bu bir tiyatro değil, kozmik bir anın yeniden gerçekleşmesidir.

Kutsal metinler, ilk Rasa dansının Brahman tarafından bir kalpa zamanı boyunca uzatıldığını söylüyor. Bir kalpa yaklaşık 4,3 milyar yıla denk gelir. Zaman bile oyun içinde bükülebilir bir şeydir.

Sahne Işığında Özgürlük

Şimdi biraz da batıda Stoa felsefesindeki oyun kavramına bakmak isterim.

Epiktetos, M.S. birinci yüzyılda yaşadı. Köle olarak doğdu, köle olarak büyüdü. Birgün efendisi Epiktetos’un bacağını bükerken Epiktetos, “Böyle devam edersen kırılacak.” der. Efendisi dinlemez ve gerçekten bacağını kırar.Epiktetos ise sadece sakince “Sana söylemiştim, kırıldı.” diye karşılık verir.

Buradaki mesaj, acı hissetmediği değildir. Elbette bacağı kırıldığında büyük acı çekmiştir.

Stoacı düşüncede asıl vurgu şudur:

“Olayları her zaman kontrol edemezsin; ama onlara verdiğin tepkiyi kontrol edebilirsin.”

Epiktetos’un öğretilerinin yeraldığı Enchiridion’un 17. bölümünde şu yazılıdır: “Unutma ki sen bir oyunun oyuncususun. Rolünü seçen başkasıdır. Kısa bir rol mü? Kısa oyna. Dilenci rolü mü? Onu da gerçekten oyna. Görevin sana verilen rolü iyi oynamaktır, seçmek değil.”

Metafor biyografik bir itiraftı. Epiktetos rolünü seçememişti. Ama nasıl oynayacağını seçebilmişti. Yani efendisinin kolunu kırması onun engelleyebileceği birşey değildi fakat buna verdiği tepki ve oyunun içinde aldığı roldü. Epiktetos içinde bulunduğu köle rolünü seçememişti. Ama nasıl oynayacağını seçebilmişti. Ve işte bu seçim, Stoa’nın özgürlük anlayışının tamamıydı.

Stoa’ya göre Logos (λόγος — lo-gos) — evrensel akıl, düzenin ilkesi — her şeyi yönetir. Bu düzende insanın yeri bir aktörün yeridir. Aktörün elinde tek bir şey vardır: performansın kalitesi.

Şurası özellikle çarpıcı: Yunancada “aktör” kelimesi hypokritēs. Bu kelimenin modern akrabası hypocrite — ikiyüzlü. Ve “persona” kelimesi, Latincede tiyatro maskesinden geliyor. Oradan “person” — kişi — kelimesine evrildi. Stoa’nın kullandığı her metafor sahne kökenlidir.

Orta Stoacı Panaitios “dört persona” teorisi geliştirdi. Herkesin dört rolü vardır: evrensel akıl sahibi varlık olarak rolü, bireysel karakteri, dış koşulların biçimlendirdiği rolü ve özgürce seçtiği yaşam biçimi.

İlk üçünü seçemezsiniz ama dördüncüsünü seçebilirsiniz. Bu küçük seçim alanı, Stoa’nın insana verdiği tek — ama mutlak — özgürlüktür.

İki Kozmosun Kırılma Noktası

Her iki gelenek de “oyun” metaforu kullanmıştır. Ama kimin oynadığı ve neden oynadığı konusunda köklü biçimde ayrışmışlardır.

Lila’da Brahman’ın oyununda evren onun keyfidir. Siz de bu oyunun içindesiniz — hem seyirci hem oyuncu hem sahne içinde varsınız. Acınız da, sevinciniz de, hatanız da ilahi oyunun parçasıdır.

Stoa’da ise oyunu aslen insan oynar. Evren değil, insan ana aktördür. Evrenin kendisi bir akıl düzenidir — güzel ama soğuktur. Ana planda sizi seven bir tanrı değil; sizi yöneten bir akıl vardır.

Bu fark teolojiden gelir. Vedik gelenekte Brahman içkindir — her şeyin içinde, her varlıkta vardır. Stoa’nın Logosu ise aşkındır — düzeni yönetir ama ayrıdır.

Birinde evren seviyor, diğerinde evren işliyor. Bu fark, her iki geleneğin insana verdiği öğüdü de derinden şekillendirir.

İki geleneğin birbirini tamamladığını düşünmek cazip. Ama belki daha doğru olan şu: her ikisi de aynı soruya farklı yanıtlar verdi. “Neden acı var?” sorusuna.

Brahma Sutra Lila kavramıyla. Epiktetos ise oyunu köleliğini anlamlandırmakta kullandı.

Oyun metaforu, her iki gelenekte de acıya anlam vermek için bir araçtı.

Hangi cevabın “doğru” olduğu değil, hangi soruyu sormak istediğiniz belirleyiciydi.

Bambaşka zamanlarda bambaşka coğrafyalarda ikisi de bizi aynı noktaya ulaşıyor — direncin nerede anlamsız olduğuna.

Yol ayrı fakat varış aynıdır.

İki Geleneğin Güzel Yanları :

Lila, başarısızlığın bile ilahi oyunun bir parçası olduğunu söyler — bu acıya yer açar ama onu küçümsemez.

Rasa Lila töreninde gerçek gözyaşı döken bir dansçının hem oynadığı hem ağladığı görülü Kaybetmek, yas tutmak, yanılmak, acı hissetmek — hepsi evrenin sunduklarının farklı katmanlarıdır.

Lila sizi evrene yönlendirir

Stoa, elinizde olmayan her şeyi serbest bırakıp elinizde olanı — tepkinizi, tutumunuzu, karakterinizi — kalkan gibi örer. Bu perspektifin gücü sadeliğinde ve pratikliğindedir. Marcus Aurelius imparatorken, Epiktetos köleyken, Seneca sürgündeyken — üçü de aynı ilkeyi tecrübe etti ve benimsedi.

Kontrol edemeyeceğiniz şeylere enerji harcamayın; kontrol edebildiklerinizde eksiksiz olun. Stoa sizi kendinize yönlendirir.

Ve insan sabah uyandığında, o gün büyük bir evrene mi yoksa kendi iç benliğine mi ihtiyacı olduğunu genellikle bilir — ama insanın tüm bunları söyleyecek bir felsefe kitabına ihtiyacı yoktur.